Ważny apel polskich środowisk na Litwie

   Jako przedstawiciele polskiej mniejszości narodowej na Litwie oraz organizacji społecznych zaangażowanych w ochronę oświaty, kultury, nauki, praw obywatelskich, z głębokim niepokojem obserwujemy trwający już od pięciu lat proces reorganizacji sieci szkół w rejonie trockim. Nasze obawy budzą w szczególności zinstytucjonalizowane działania administracyjne wymierzone w placówki oświatowe funkcjonujące w miejscowościach tradycyjnie zamieszkałych przez polską społeczność, które w naszej ocenie prowadzą do systemowej marginalizacji oświaty polskiej na Litwie.

 Mając na uwadze wynikający z art. 6 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej obowiązek udzielania pomocy Polakom zamieszkałym za granicą w zachowaniu ich związków z narodowym dziedzictwem kulturalnym, a także fundamentalne znaczenie polskiej oświaty dla zachowania języka, tożsamości narodowej i kultury, zwracamy się z prośbą o podjęcie działań pozostających w kompetencjach władz Rzeczypospolitej Polskiej.

    Szczegółowa analiza prawna przeprowadzona przez Europejską Fundację Praw Człowieka (EFHR) rodzi uzasadnione zastrzeżenia co do równego traktowania placówek znajdujących się w porównywalnej sytuacji faktycznej i prawnej. Materiał dowodowy wskazuje, że w 2022 r. uczniowie klas 11–12 polskojęzycznego Gimnazjum im. Longina Komołowskiego w Połukniu (po nieosiągnięciu progu liczebności) zostali administracyjnie wykreśleni z państwowego rejestru, co skutkowało prawną i finansową likwidacją tych oddziałów. Z kolei wobec litewskojęzycznego Gimnazjum „Medeina” w Połukniu, mierzącego się w późniejszym okresie z tożsamym problemem demograficznym, zastosowano odmienny mechanizm ratunkowy – uczniowie zostali ujęci w systemie ewidencyjnym Gimnazjum w Rudziszkach, przy jednoczesnym faktycznym kontynuowaniu nauki w Połukniu. Model oddzielenia oficjalnej rejestracji od miejsca faktycznej edukacji wykorzystano również w przypadku litewskojęzycznej Szkoły im. Donatasa Malinauskasa w Hanuszyszkach. Powyższe okoliczności wskazują, że lokalna administracja dysponowała instrumentami prawno-finansowymi chroniącymi placówki przed wygaszeniem, co rodzi uzasadnione podejrzenie, że zaniechanie ich zastosowania wobec Gimnazjum im. Longina Komołowskiego mogło mieć charakter selektywny.

   Dane z lat 2022–2026 wskazują również, że zjawisko powstawania niepełnych klas dotykało w analizowanym okresie zarówno szkoły z polskim, jak i litewskim językiem nauczania. Skutki administracyjne wobec tych zjawisk były jednak rażąco niejednolite. Wobec polskojęzycznych placówek (w Połukniu oraz w Starych Trokach) luki demograficzne posłużyły za prawną podstawę do pozbawienia ich samodzielności instytucjonalnej. W stosunku do części szkół litewskojęzycznych stosowano mechanizmy ochronne, takie jak samorządowe subwencje, odmienne modele ewidencji i systemowe sterowanie przepływem rekrutacyjnym, w celu zachowania ich samodzielnego statusu. Sytuacja, w której jedna placówka otrzymuje bezwarunkowe wsparcie finansowe ze środków publicznych mimo rażąco niskiej liczby uczniów, a druga – przy analogicznych lub wyższych wskaźnikach – jest poddawana likwidacji wyłącznie ze względu na język nauczania, zgodnie z wnioskami raportu może nosić znamiona niedozwolonej segregacji edukacyjnej lub nierównego traktowania ze względu na język nauczania.

  Z perspektywy standardów państwa prawa należy ocenić, czy organ podejmujący drastyczne kroki reorganizacyjne wyczerpał uprzednio mniej restrykcyjne narzędzia prawne. Zgodnie z raportem, w przypadku Połuknia istniała ustawowa możliwość realizacji wspólnego planu nauczania na szczeblu edukacji średniej dla obu odrębnych szkół funkcjonujących w jednym budynku. Pilnego wyjaśnienia wymaga podstawa prawna i finansowa odrzucenia tej alternatywy oraz zasadność praktyki ewidencjonowania uczniów w innej placówce niż rzeczywiście uczęszczana. Konieczna jest również rzetelna weryfikacja statystyk ekonomicznych; zgromadzony materiał sugeruje przypisywanie całości kosztów utrzymania wspólnego gmachu w Połukniu wyłącznie do budżetu polskiego gimnazjum, co bezpośrednio zaburzało obiektywną ocenę jego rentowności.

   Mając świadomość wyzwań stojących przed organami władzy lokalnej, pragniemy jednoznacznie podkreślić, iż nie kwestionujemy ogólnych kompetencji samorządu terytorialnego do planowania i restrukturyzacji oświaty, wynikających ze zmian demograficznych oraz konieczności racjonalizacji finansów publicznych. Niemniej jednak władztwo dyskrecjonalne samorządu musi podlegać ścisłym ograniczeniom wynikającym z norm konstytucyjnych. Należy do nich bezwzględny wymóg stosowania obiektywnych, jednakowych i weryfikowalnych kryteriów wobec wszystkich podmiotów, bez względu na język prowadzonych w nich zajęć dydaktycznych. W ten sposób rozstrzygnięcie przedmiotowego sporu nie stanowi wyłącznie kwestii o wymiarze lokalnym – stwarza ryzyko powielania tej praktyki w innych samorządach. Utrwalenie się modelu, w którym neutralne kryteria ekonomiczno-demograficzne są interpretowane i stosowane ze szkodą wyłącznie dla szkół mniejszości narodowych, może podważyć wiarygodność całego systemu edukacyjnego Republiki Litewskiej oraz grozić implementacją tej wadliwej praktyki w innych jednostkach samorządu terytorialnego.

   Szkoły polskojęzyczne na Litwie, jako element historycznej wspólnoty obywatelskiej, pełnią ustrojową funkcję zabezpieczania tożsamości językowej i kulturowej. Świadomi ciążących na nich wymogów podnoszenia jakości kształcenia, oczekujemy zarazem od państwa gwarancji przestrzegania praw zagwarantowanych w krajowym i międzynarodowym porządku prawnym.

   Kwestia ta ma istotne znaczenie również z punktu widzenia strategicznego partnerstwa Litwy i Polski. Oba państwa są bliskimi sojusznikami, których współpraca ma zasadnicze znaczenie dla bezpieczeństwa regionu. Od wielu lat podkreśla się, że sprawy społeczności polskiej na Litwie stanowią część polityki wewnętrznej Republiki Litewskiej. Jako lojalna i aktywna część społeczeństwa obywatelskiego Litwy jesteśmy gotowi współdziałać z instytucjami państwowymi w poszukiwaniu zgodnego z prawem i trwałego rozwiązania tej sytuacji, dlatego zwracamy się o podjęcie działań zmierzających do rozwiązania wskazanych problemów. Jesteśmy przekonani, że podstawą dojrzałego partnerstwa Litwy i Polski, a także stosunków między społecznościami litewską i polską na Litwie, jest zdolność do rozwiązywania wrażliwych kwestii w odpowiednim czasie, środkami prawnymi i na zasadzie wzajemnego szacunku. Społeczność polska na Litwie nie powinna stawać się przedmiotem dwustronnych sporów. Jest ona i powinna pozostać aktywną częścią litewskiego społeczeństwa obywatelskiego, realnie uczestniczącą w kształtowaniu polityki wobec mniejszości narodowych na Litwie.

  Zdajemy sobie sprawę, że decyzje dotyczące organizacji sieci szkół należą do kompetencji właściwych organów Republiki Litewskiej. Nie wyklucza to jednak możliwości wykorzystania przez Rzeczpospolitą Polską dostępnych instrumentów dialogu dyplomatycznego, współpracy parlamentarnej i kontaktów dwustronnych w celu wspierania przestrzegania zasady równego traktowania oraz ochrony praw polskiej mniejszości narodowej na Litwie.

Zwracamy się więc z prośbą o wykorzystanie dostępnych instrumentów dialogu dyplomatycznego oraz współpracy dwustronnej w celu wspierania przestrzegania zasady równego traktowania oraz ochrony praw polskiej mniejszości narodowej na Litwie, wynikających zarówno z prawa międzynarodowego, jak i z wieloletniego strategicznego partnerstwa między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Litewską.

Mając powyższe na uwadze, zwracamy się z uprzejmą prośbą o:

• objęcie procesu reorganizacji szkół w rejonie trockim szczególnym zainteresowaniem władz Rzeczypospolitej Polskiej;
• monitorowanie sytuacji polskiej oświaty na Litwie oraz przestrzegania zasady równego traktowania szkół z polskim językiem nauczania;
• przekazanie władzom Republiki Litewskiej zaniepokojenia dotyczącego możliwego nierównego traktowania polskich szkół w procesie reorganizacji;
• podejmowanie dialogu z właściwymi instytucjami litewskimi w celu wyjaśnienia przedstawionych w raporcie Europejskiej Fundacji Praw Człowieka wątpliwości oraz zapewnienia poszanowania standardów państwa prawa;
• uwzględnianie kwestii ochrony polskiej oświaty na Litwie podczas dwustronnych kontaktów i konsultacji między władzami Rzeczypospolitej Polskiej i Republiki Litewskiej;
• dalsze wspieranie działań służących zachowaniu i rozwojowi polskiego szkolnictwa na Litwie jako istotnego elementu dziedzictwa narodowego oraz trwałego filaru polskiej społeczności na Litwie.

Wierzymy, że aktywne zainteresowanie władz Rzeczypospolitej Polskiej oraz konsekwentne wspieranie dialogu opartego na zasadach równości, praworządności i wzajemnego szacunku będzie istotnym wkładem w ochronę praw polskiej mniejszości narodowej na Litwie oraz dalsze umacnianie strategicznego partnerstwa między naszymi państwami.

Do niniejszego apelu załączamy raport Europejskiej Fundacji Praw Człowieka dokumentujący przebieg procesu reorganizacji szkół w rejonie trockim oraz przedstawiający jego analizę prawną: https://www.efhr.eu/3i4x.