22 stycznia 1863 roku wybuchło Powstanie Styczniowe – najdłużej trwający zryw niepodległościowy o charakterze powstańczym w historii Polski. Była to walka prowadzona w warunkach wyjątkowo trudnych: bez regularnej armii, w formule działań partyzanckich, rozproszonych w wielu regionach dawnego Królestwa Polskiego oraz na ziemiach litewsko-białoruskich.
W czasie powstania stoczono ok. 1200 bitew i potyczek z wojskami carskimi. Od samego początku przewaga przeciwnika była znacząca: powstańcom brakowało broni, wyszkolenia i zaplecza, a dodatkowo narastały napięcia wewnętrzne, spory polityczne i problemy z jednolitym dowództwem. Te czynniki, wraz z konsekwentnymi represjami rosyjskimi, stopniowo osłabiały możliwości prowadzenia walk.
Mimo to przez niemal półtora roku powstańcy nie rezygnowali z oporu. Szacunki liczby uczestników różnią się w zależności od metodologii: mówi się o co najmniej 100 tys. osób, a w wielu opracowaniach przywołuje się ok. 200 tys., które w różnym czasie „przewinęły się” przez oddziały powstańcze.
Jesienią 1864 roku większość zorganizowanych oddziałów została rozbita i powstanie wygasło. Według różnych szacunków po stronie powstańców zginęło ok. 20 tys. osób, a ok. 40 tys. zesłano na Syberię. Klęska zrywu oznaczała także konfiskaty majątków, nasilone represje oraz intensyfikację rusyfikacji, które na lata zmieniły realia życia społecznego i kulturalnego na ziemiach polskich.
W latach 2022–2023 Federacja Patriotyczna realizowała – ze środków Kancelarii Prezesa Rady Ministrów – projekt tworzenia bazy grobów wojennych i grobów weteranów Powstania Styczniowego. Stowarzyszenie Odra-Niemen wraz ze swoimi oddziałami, jako członkowie Federacji, aktywnie włączyło się w te działania: weryfikowaliśmy zgłoszenia, prowadziliśmy kwerendy terenowe, dokumentowaliśmy miejsca pamięci i wspieraliśmy porządkowanie oraz oznaczanie mogił.
Po zakończeniu projektu prace są kontynuowane, a do działań włączają się liczne środowiska, lokalni historycy, regionalni pasjonaci i wolontariusze. Na dziś do bazy wprowadzono 2447 mogił oraz niemal 500 miejsc pamięci – przede wszystkim z terenu Polski, Litwy i Ukrainy. Wolontariusze przygotowywali dokumentację fotograficzną, oznaczali lokalizacje precyzyjnymi współrzędnymi GPS oraz tabliczkami z kodem QR, dzięki czemu miejsca te są łatwiejsze do odnalezienia i upowszechnienia w świadomości społecznej.
Efektami projektu Federacja Patriotyczna dzieliła się m.in. z regionalnymi oddziałami Instytutu Pamięci Narodowej, Instytutem POLONIKA, placówkami dyplomatycznymi oraz urzędami wojewódzkimi, przekazując aktualne i zweryfikowane dane.
Witryna projektu – powstancystyczniowi.pl
Mapa grobów i miejsc pamięci – mapa.powstancystyczniowi.pl
